Uchwalona w 1791 r. była pierwszą w Europie i drugą na świecie, po konstytucji Stanów Zjednoczonych, ustawą zasadniczą, która regulowała zasady funkcjonowania państwa oraz określała prawa i obowiązki obywateli. Konstytucja 3 Maja, uchwalona 3 maja 1791 roku przez Sejm Czteroletni (1788–1792), była próbą ratowania Rzeczypospolitej Obojga Narodów po I rozbiorze (1772 r.). Miała ograniczyć ingerencję zewnętrzną, odrzucić protektorat Rosji i wzmocnić państwo. Wprowadzała nowoczesny model monarchii konstytucyjnej, który w wielu krajach Europy został przyjęty dopiero w XIX wieku.
Rankiem 3 maja 1791 r., po ponownym otwarciu Sejmu, po świątecznej przerwie, odczytano odpowiednio dobrane depesze dyplomatyczne wskazujące, że Polsce grozi kolejny rozbiór.
Ignacy Potocki zwrócił się do króla: „abyś nam odkrył widoki swoje ku ratowaniu ojczyzny” przez uchwalenie wielkiej reformy. Natychmiast przegłosowano uchwalenie Ustawy Rządowej. Król Stanisław August Poniatowski zaprzysiągł konstytucję: „Przysięgłem Bogu, żałować tego nie będę”.
W tym samym czasie przed Zamkiem Królewskim obstawionym przez dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego oddziały garnizonu warszawskiego gromadził się rozentuzjazmowany tłum. Wśród niego wieczorem do pobliskiej katedry św. Jana przeszli posłowie na czele z marszałkiem Stanisławem Małachowskim, aby zaprzysiąc nową ustawę. Król do katedry z uwagi na bezpieczeństwo udał się łączącym ją z Zamkiem bezpośrednim przejściem.
Na słynnym obrazie „Konstytucja 3 Maja”, Jan Matejko przedstawił króla niemal przepychającego się przez tłum zgromadzony przed wejściem do katedry.
Konstytucja obowiązywała zaledwie rok. Jej upadek nastąpił po przystąpieniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej – aktu zdrady przygotowanego w Petersburgu i podpisanego w 1792 roku w Targowicy. W wyniku wojny z Rosją i kolejnego rozbioru Polski w 1793 roku, Konstytucja 3 Maja została formalnie zniesiona, a jej oryginały były systematycznie niszczone.
Wystawę i notatkę przygotowały
mgr Małgorzata Musiałek i mgr Beata Wieczorek
